Czy przodek stracił polskie obywatelstwo, przyjmując amerykańskie?

Rozstrzyga przede wszystkim rok. Według ustawy o obywatelstwie z 1920 roku, obowiązującej do 18 stycznia 1951 roku, nabycie obywatelstwa obcego było przyczyną utraty obywatelstwa polskiego, a utrata obejmowała także żonę i dzieci do lat 18. Wyjątek dotyczył osób obowiązanych do czynnej służby wojskowej. Od 19 stycznia 1951 roku obywatel polski potrzebował na przyjęcie innego obywatelstwa zezwolenia władz polskich, a ustawy wiązały utratę obywatelstwa polskiego właśnie z tym zezwoleniem.

Dlaczego data naturalizacji ma takie znaczenie?

Obywatelstwo po przodkach przechodzi w chwili urodzenia i tylko od rodzica, który w tym momencie jest obywatelem polskim. Dzisiejszy art. 14 ustawy z 2009 roku stanowi, że dziecko nabywa obywatelstwo polskie przez urodzenie, gdy co najmniej jedno z rodziców jest obywatelem polskim. Ustawa z 1920 roku była węższa: dziecko z małżeństwa dziedziczyło obywatelstwo ojca, a dziecko pozamałżeńskie obywatelstwo matki (art. 5).

Przy każdym pokoleniu pytanie brzmi więc tak samo: czy w dniu urodzenia dziecka rodzic nadal był obywatelem polskim? Odpowiedź daje ustawa obowiązująca w chwili danego zdarzenia:

• od 31 stycznia 1920 do 18 stycznia 1951 roku: ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego,
• od 19 stycznia 1951 do 20 sierpnia 1962 roku: ustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim,
• od 21 sierpnia 1962 do 14 sierpnia 2012 roku: ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim,
• od 15 sierpnia 2012 roku: ustawa z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim.

Co o naturalizacji mówiła ustawa z 1920 roku?

Art. 11 wymieniał dwie przyczyny utraty obywatelstwa polskiego: nabycie obywatelstwa obcego oraz przyjęcie urzędu publicznego albo wstąpienie do wojska obcego państwa bez zgody polskiego rządu. Art. 13 rozciągał utratę na żonę i dzieci do lat 18, chyba że w decyzji zastrzeżono inaczej.

Dla potomków wynikają z tego dwie rzeczy. Rozciągnięcie utraty nie obejmowało dziecka, które w chwili naturalizacji ojca miało już ukończone 18 lat. A dziecko urodzone w USA po naturalizacji ojca nie mogło nabyć od niego obywatelstwa polskiego, bo w dniu porodu ojciec nie był już obywatelem polskim.

Osobnego sprawdzenia wymagają kobiety. Sama ustawa z 1920 roku mówi o obywatelkach polskich, które utraciły obywatelstwo przez zamążpójście za cudzoziemca (art. 10). Zmieniło się to 19 stycznia 1951 roku: od tego dnia małżeństwo z cudzoziemcem nie wpływało na obywatelstwo żadnego z małżonków (art. 5 ustawy z 1951 roku).

Łańcuch może przerwać jeszcze jeden przedwojenny przepis. Ustawa z 1938 roku pozwalała indywidualną decyzją pozbawić obywatelstwa polskiego osobę przebywającą za granicą, na przykład po co najmniej pięciu latach pobytu za granicą bez związku z państwowością polską.

Czy służba wojskowa zmieniała ocenę?

Tak. Drugi akapit art. 11 stanowił, że osoby obowiązane do czynnej służby wojskowej mogą nabyć obywatelstwo obce tylko za zezwoleniem, pierwotnie Ministra Spraw Wojskowych. Bez niego państwo polskie nie przestawało uważać ich za obywateli polskich. Od 25 grudnia 1932 roku warunkiem stało się uzyskanie zwolnienia od powszechnego obowiązku wojskowego.

Dlatego wojskowa przeszłość przodka ma znaczenie. Gdy wojewoda, czyli przedstawiciel rządu w województwie rozstrzygający o potwierdzeniu obywatelstwa, bada naturalizację sprzed 19 stycznia 1951 roku, wymaga dowodu nabycia obywatelstwa obcego i dokumentu potwierdzającego, czy dana osoba odbyła służbę w obcym wojsku. Wstąpienie do obcej armii bez zgody było bowiem odrębną przyczyną utraty.

Co zmieniło się 19 stycznia 1951 roku?

Ustawa z 1951 roku odwróciła punkt wyjścia. Według art. 11 obywatel polski mógł nabyć obywatelstwo obce dopiero po uzyskaniu zezwolenia na zmianę obywatelstwa, a do utraty prowadziło nabycie dokonane na tych zasadach. Ustawa z 1962 roku utrzymała ten wymóg (art. 13), a w obu ustawach zezwolenie udzielone rodzicom rozciągało się na dzieci pozostające pod ich władzą rodzicielską.

W praktyce wojewoda, który ma potwierdzić utratę obywatelstwa po 1951 roku, żąda kopii decyzji zezwalającej na zmianę obywatelstwa albo oświadczenia, kiedy i przez jaki organ ją wydano. Od 15 sierpnia 2012 roku obywatel polski traci obywatelstwo wyłącznie przez zrzeczenie się go za zgodą Prezydenta RP.

Co, jeśli obywatelstwo rzeczywiście zostało utracone?

Osoba, która utraciła obywatelstwo polskie przed 1 stycznia 1999 roku na podstawie art. 11 lub 13 ustawy z 1920 roku, art. 11 lub 12 ustawy z 1951 roku albo art. 13, 14 lub 15 ustawy z 1962 roku, może wystąpić o jego przywrócenie (art. 38 ustawy z 2009 roku). Decyzję wydaje minister spraw wewnętrznych i administracji, a z USA wniosek składa się za pośrednictwem konsula, z opłatą 59 USD. Według ministerstwa wnioskiem nie można objąć dzieci, dlatego sytuację potomków urodzonych po utracie trzeba badać osobno.

Jakie dokumenty rozstrzygają sprawę?

• dokument pokazujący datę naturalizacji przodka w USA,
• polskie dokumenty sprzed emigracji potwierdzające obywatelstwo przodka, na przykład paszport albo dokumenty wojskowe,
• wszelkie ślady służby w obcym wojsku, także w armii amerykańskiej,
• akty urodzenia i małżeństwa każdego pokolenia, żeby każde urodzenie dało się umieścić przed naturalizacją albo po niej.

Wniosek o potwierdzenie obywatelstwa musi zawierać dane rodziców i dziadków wnioskodawcy (art. 56 ustawy z 2009 roku). Jak przebiega samo potwierdzenie i ile kosztuje, opisujemy w poradniku o potwierdzeniu polskiego obywatelstwa.

Jak pomagamy

Układamy oś czasu dla każdego pokolenia, przypisujemy każdą naturalizację i każde urodzenie do ustawy obowiązującej w danym dniu, szukamy dokumentów wojskowych i akt stanu cywilnego rozstrzygających o wyjątku, a wniosek składamy na podstawie pełnomocnictwa. Jeżeli dokumenty pokazują, że łańcuch został przerwany, mówimy to wprost i wyjaśniamy, czy otwarta jest inna droga.

Artykuł ma charakter ogólnoinformacyjny, dotyczy prawa polskiego i nie opisuje amerykańskich przepisów o obywatelstwie. Nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie. Podstawa prawna: ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. z 1920 r. Nr 7, poz. 44), art. 5, 10, 11 i 13, w brzmieniu nadanym rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 3 grudnia 1932 r. (Dz. U. z 1932 r. Nr 109, poz. 896); ustawa z dnia 31 marca 1938 r. o pozbawianiu obywatelstwa (Dz. U. z 1938 r. Nr 22, poz. 191), art. 1; ustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 1951 r. Nr 4, poz. 25), art. 5, 11 i 12; ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 1962 r. Nr 10, poz. 49), art. 13 i 15; ustawa z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (tekst jednolity: Dz. U. z 2025 r. poz. 1611), art. 14, 38, 46 i 56; a także informacje Małopolskiego Urzędu Wojewódzkiego, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz polskich placówek konsularnych w USA. Jeżeli chcesz wiedzieć, jak te zasady dotyczą Twojej rodziny, opisz swoją sytuację.